سيد محمد جواد ذهنى تهرانى

107

توضيح المباني في شرح مختصر المعاني (فارسى)

عرفا اصطلاحا به آن اغراق گويند مانند آنچه در قول عمرو بن ايهم تغلبى وارد شده : و نكرم جارنا ما دام فينا * و نتبعه الكرامة حيث ما لا يعنى : و گرامى و عزيز ميداريم همسايه خود را ما دامى كه همسايه ما است و عطا و كرامت را بسوى او ميفرستيم در هرمكانيكه ميل كرده و روى آورد . كلمه [ نتبعه ] از [ اتّباع ] بوده به معناى [ نرسل ] و مقصود از [ نتبعه الكرامة ] اينستكه كرامت و عطاء را بدنبالش مىفرستيم و كلمه [ مالا ] الفش اطلاقى بوده و خود آن به معناى سير كرد و روى آورد مىباشد . آنچه شاعر در اين بيت ادّعاء كرده امرى استكه عقلا ممكن است ولى از نظر عرف و عادت ممتنع مىباشد چه آنكه شاعر مدّعى شده جار و همسايه را اكرام نموده درحاليكه جار نزد وى بوده يا با غير او باشد و اين از نظر عرف امر مستحيل و غير ممكنى مىباشد . سپس مىگويد : تبليغ و اغراق مبالغه مقبول محسوب ميشوند . پس از آن مىافزايد : كلمه [ و الّا ] در عبارت مصنّف يعنى : و اگر اينطور نبود كه امر ادّعاء شده ممكن نباشد نه عقلا و نه عادتا بلكه اگر عادتا ممكن بود عقلا نيز ممكن به حساب آمد و دليل ما بر اين‌كه معناى [ الّا ] در اينجا چنين است آنست كه ممتنع است شيئى عادتا ممكن بوده ولى عقلا ممتنع باشد چه آنكه هرممكن عادى عقلا نيز ممكن است ولى عكس آن صحيح نيست .